سوزن‌دوزي (قسمت دوم)

سوزن دوزي ،‌ نخ دوزي يا گلدوزي يكي از روش‌ها ي ديرينه‌ي آرايش جامه است ولي به عنوان شيوه‌اي درپارچه‌بافي ،‌ استحكامي ندارد . درغرب ايران ، قطعاتي از منسوجات سوزن‌دوزي شده با نقش‌هاي پيچيده كه تاريخ ساخت آنها به شش هزار سال پيش از ميلاد مي‌رسد پيدا شده است . نقش‌هاي ديواري قبور مصر ،‌ سوزن‌دوزي‌هايي را نشان مي‌‌دهد . جامه‌‌هاي اعيان ،‌به روي نقش‌هاي برجسته‌ي تخت جمشيد نيز حكايت از رواج گلدوزي درآن زمان مي‌كند . اسكندر چندان از شكوه و زيبايي گلدوزي‌هاي ايراني به شگفت آمد كه نمونه‌هايي از آنها را براي هم ميهنانش فرستاد .خوشبختانه نمونه‌هاي بسيار عالي گلدوزي اين دوره از كشفيات « پازيريك » به دست آمده است . به روي يك زين پوش ،‌تصاوير گل و گياه نقش شده ،‌ و نمونه‌هاي ديگر به تصاوير حيوانات و اشكال هندسي منقش هستند و گاه سبك آنها كاملا امروزي به نظر مي‌آيد .

قسمت دوم :

1 - مواد اوليه و ابزارآلات :

سوزن‌‌دوزي هنري است كه تنها به سرپنجه‌ي دستاني هنرمند و توانا و به ياري سوزن و نخ شكل مي‌گيرد و قلمرو آن را با ماشين و چرخ و … نسبتي نيست .

الف - مواداوليه :

1 - نخ :

مواد اوليه‌ي سوزن‌دوزي نخ و پارچه است . سوزن‌دوزان برحسب امكانات و سليقه‌ از نخ دمسه ( D. M .C ) ،‌نخ‌هاي رنگين ابريشم ،‌ نخ‌هاي پاكستاني و يا ازنخ‌هاي ويسكوز دولا ( ماده‌اي است شبيه ابريشم كه هنكام تابانيدن نخ پنبه به جهت استحكام به همراه آن تابيده مي‌شود ) . دربعضي از نمونه‌هاي سوزن‌دوزي ازآئينه نيز استفاده مي‌گردد.

2 - پارچه :

پارچه‌هاي مورد مصرف نيز عبارتند از گاندي ،‌نساجي مازندران ، فاستوني ،  ايران برك و اصولا كليه‌ي پارچه‌هاي كتاني و پنبه‌اي كه عموما از بازارهاي پاكستان ( به دليل استحكام ،‌ فراواني و ارزاني آنها ) تهيه مي‌گردد.

پارچه‌هايي كه درسوزن‌دوزي بلوچ مورد استفاده قرار مي‌گيرد ،‌ بايد داراي دو ويژگي عمده جهت سهولت دوخت باشد .

الف - داراي تار و پودي مشخص باشد .

ب -  داراي تار و پودي راست باشد ( كج راه نباشد ) .

ب – ابزاآلات :

ابزار كار سوزن‌دوزي بسيار ساده مي‌باشند و عبارتند ازسوزن يا سوچه ( SUCHE ) ،‌ قيچي يا مقراض ( MEGRAZ  ) ، انگشتانه يا شستي ( SHASTI ) .

به هر صورت بايد اذعان نمود كه اساسا سوزن‌دوزي به شيوه‌ي اصيل و قديمي آن بادست ،‌ سوزن و نخ صورت مي‌گيرد .

انواع روش‌هاي كار سوزن‌دوزي :

سوزن‌دوزي‌ها به سه نوع پركار‌ ،‌ ميان‌كار و كم‌كار تقسيم مي‌شوند ، نوع پركار روي پارچه‌هاي ريز بافت انجام مي‌گيرد و تمام سطح قطعه‌ي پارچه‌ي مورد نظر سوزن ‌دوزي مي‌شود .

درنوع ميان‌كار قسمت بيشتر پارچه سوزن‌دوزي مي‌شود و درنوع كم كار فواصل طرح‌ها براساس تشخيص سوزن‌دوز پر مي‌گردد.

درمناطق جنوبي استان ( مكران ) درمورد انواع كار تقسيم بندي ديگري نيز وجود دارد ،‌كه عبارتند از :

1-      خرد كار كه سخت‌تراست و نقش‌ها ريزتر و پرتر دوخته مي‌شوند با نقشه‌اي خوب .

2-      تويي كه درآن نقش‌ها گشاد و نامرغوب‌تر است و كم كارتر.

براي سوزن‌دوزي‌هاي پركار ازپارچه‌هاي پنبه‌اي ريز بافت و براي سوزن‌دوزي‌هاي كم‌كار و ميان‌كار از پارچه‌هاي درشت بافت استفاده‌ مي‌گردد . از تكنيك‌هاي دوخت نيز مي توان به موارد ذيل اشاره نمود :

1-      دور دوزي « براي انتقال طرح بر روي پارچه » .

2-      پردوزي « ظريف دوزي » .

3-      پريوار دوزي .

4-      گراف دوزي « آسان تانكه يا افغاني دوزي » .

5-      آئينه دوزي « پيت دوزي » .

6-      جبك دوزي .

فصل سوم :

نحوه‌ي دوخت :

درابتدا سوزن دوز ازپارچه قطعه‌اي دلخواه را جدا نموده و سپس طرح مورد نظر را بر روي آن منتقل مي‌نمايد . درادامه با استفاده از روش دوردوزي ،  خطوط محيطي طرح را دوخته و آنرا از بقيه‌ي پارچه مجزا مي‌نمايد .

درادامه با استفاده از يكي از روش‌هاي دوخت درون طرح مورد نظردوخته مي‌گردد ، غالبا سوزن‌دوز به تنهايي به تهيه‌ي محصولات سوزن‌دوزي مي‌پردازد . اما اگر به صورت كارگاهي به اين امر اقدام  نمايد . هر سوزن‌دوز تنها يك رنگ را سوزن‌دوزي مي‌نمايد .

براي آموزش سوزن‌دوزي معمولا از سه تاري شروع و به مرور با دوخت ده تاري اين آموزش تكميل مي‌گردد ( منظور از سه‌تاري اين است كه سه‌تار از پارچه را گرفته و سوزن را از آن مي‌گذرانند و ده‌تاري هم با گرفتن ده‌تار از پارچه شروع مي‌شود ).

لباس زنان بلوچي از شش قطعه‌ي سوزن‌دوزي شده تشكيل شده است . از اين قطعات آن‌كه براي پيش سينه مي‌باشد را جي ( JI ) يا زي ( ZI  ) و قطعه‌ي ديگر كه به شكل محراب – پنج ضلعي – بوده و در قسمت پايين پيراهن به صورت عمودي به موازات پيش سينه از كمر پيراهن تا نزديكي‌هاي پايين دامن دوخته مي شود را اصطلاحا پندول ( PANDUL  ) يا گوپتان ( GUPTAN ) مي‌نامند دو قطعه نيز زينت بخش سر آستين پيراهن و دو قطعه نيز زينت بخش سرپاچه‌هاي شلوار زنان بلوچ مي‌باشند .

دربعضي از مناطق بلوچستان بدان كريك ( KRIK ) ، بدنك ( BADANOK ) ، جيك ( JIKE )  نيز گفته مي‌شود .

فصل چهارم :

نقش‌ها و طرح‌ها :

هنرمند بلوچ مي‌كوشد تا واقعيات زندگي ، محيط اطراف ،‌ مردم منطقه و باورهاي قومي خويش را درآثارش منعكس و بدين صورت جاودانه نمايد .

هنرمندان از موجودات و حيواناتي كه هر روز با آنان سرو كار دارند و جزيي از زندگي آنان مي‌باشند نقش مي‌زنند . حيواناتي چون بز كه عمده‌ترين وسيله براي امرار معاش خانواده‌ي سوزن‌دوز است ،‌ شتر حيوان نجيب و صبوري كه يار جدا ناشدني مردم منطقه‌ بوده و كاراترين وسيله‌ي نقل و انتقالات درمحيط منطقه مي‌باشد ،‌ نعمتي خدادادي كه درسفال  كلپورگان ماندگار گرديده‌‌است . عقرب ،  مار و  … كه از نوقوش رايج دربلوچستان مي‌باشند .

نقوش بلوچستان ،‌ الهام گرفته ازحيوانات و گياهاني بوده كه به مرور دست خوش تغيير و تحول گشته و به صورت اشكالي هندسي ماندگار گشته‌اند ، كه اين خود ( هندسي بودن نقوش ) نيز از ويژگي‌هاي طرح‌ها و نقش‌هاي قديمي ايران و بلوچستان است .

نقش و نگارهاي سوزن‌دوزي ، نسل به نسل بوسيله‌ي مادران به دختران آموخته مي‌شود و درلايه‌هاي زيرين ذهن زنان مأوا گزيده و همزاد زنان بلوچستان مي‌گردد . هركدام از نقش و نگارها داراي نام و مشخصات جداگانه مي‌باشد ،  هر جزء نقش هرچند كوچك خود مستقل بوده و داراي رنگ ،‌ شكل و نامي ويژه‌ي خود مي‌باشد ، ‌كه همگي درحافظه‌ي قوي زن بلوچ به يادگار سپرده شده است . باري نقش و نگارهاي سوزن‌دوزي را مي‌توان تجلي گاه آمال و آرزوهاي زنان هنرمند بلوچ دانست .آمال و آرزوهايي كه تنها دردنيايي پررمز و راز سوزن‌دوزي تحقق مي‌يابد و طبيعت را آنچنان كه مي‌طلبد مي‌آفريند .

در سوزن‌دوزي گلها به ابعاد و اشكال گوناگون مي‌باشند و نقشها نيز اغلب هندسي است و هنرمند بلوچ بدون طرح و الگو و براساس ذهنيات خويش به سوزن‌دوزي مي‌پردازد . قرينه سازي درطرح‌ها‌ي سوزن‌دوزي اساس زيبايي شناختي آنان است و اشكالي كه بيشتر هندسي مي‌باشند .

عمده‌ترين رنگ‌هاي بكار رفته در سوزن‌دوزي بلوچستان نيز عبارتند از قرمز ( 80% ) ،‌ سبز ،‌ بنفش ،‌ نارنجي و عموما رنگ‌هاي تيره و تند كه تنها براساس سليقه‌ي سوزن‌دوز دركنارهم چيده مي‌شوند . ( درسال‌هاي اخير با توجه به نظارت و حضور سازمان صنايع دستي تناسبات بين رنگ‌ها و طرح‌ها بيشتر گرديده است ) .

همان گونه كه پيشتر نيز اشاره رفت ،‌ درتمامي خطه‌ي بلوچستان ،‌ درتمام شهرها و روستاهاي دورافتاده‌ي اين خطه مي‌توان زنان و دختران هنرمندي را ديد، بدون آن كه برايشان طرحي را رسم كرده باشند ، با انتخاب نخ و پارچه ، طرح ها و نقش‌هايي جسورانه و بديع مي‌آفرينند . طرح‌هاو نقش‌هايي كه برآيند سنتي هزاران ساله مي‌باشد و غريب آن كه درنقاط مختلف بلوچستان ،‌ از دركنار هم چيدن اين طرح‌ها ،‌آثاري متفاوت را پديدمي اورند سوزن دوز بلوچ ، با استفاده از  تركيب رنگ‌ها ، نقش گل‌ها و بوته‌هايي ،‌ كه تنها درانديشه و خيال هنرمند ،‌ زاده مي‌شود ،‌ مي‌پرورد و به تكامل مي‌انجامد ،‌ اثري زيبا مي آفريند و آدمي متحير ازآن است كه اين همه دركجا ،‌چگونه و توسط كدامين ذهن پويايي پديد آمده ،‌ شكل گرفته و زينت بخش محفل گرم سوزن و نخ پارچه گرديده است .

به عبارت صحيح‌تر اين نقش و نگارها برگرفته از زندگي مردم و تجلي گاه آرزوهاي زنان هنرمند است . خاستگاه‌ اين نقوش ‌ ذهن و تخيل هنرمند ،‌ گل و گياهان ،‌ ابزاآلات و و سايل زندگي ،‌ عناصر طبيعت ( همچون ماه ،‌ خورشيد ،‌ كوه ) و حيوانات منطقه است .

كوچك‌ترين جزء‌ هر طرح و نقش داراي شكل ، ‌رنگ و نامي و ابعاد و اشكال گوناگون است . نقوش سوزن‌دوزي تماما هندسي و بيشتر اشكال مثلث ،‌ لوزي ومستطيل بوده زاويه سازي و قرينه سازي درطرح‌هاي سوزندوزي اساس زيبايي آنان است .

انواع طرح‌هاي سوزن‌دوزي عبارتند از:

1-      طرح‌هاي تاري :

شامل سه تاري ،‌ چهار تاري ،‌ … ده تاري .

2-      طرح‌هاي گل :

گل پركار ،‌ دانه دار ،‌ گندمي ،‌پركاش ، گل تنك ،‌ كويج ،‌ كيسه دوز ،  سراواني ،‌ …

3-      طرح‌هاي حاشيه‌اي يا اطراف گل :

چپ و راست كش ، بن ، موسم ،‌ سفيد سر ، سرزي‌كش ،‌ چشم سورمه .

4-   علاوه براين طرح‌ها ،‌ طرح‌هاي ديگري نيز وجود دارد كه يادآور شي و يا موضوعي خاص مي‌باشد ،‌ مانند طرح‌هاي چشم ماهي ، چشم گوساله ،‌ گورچشم ،‌چشم سورمه و…