حماسه و ویژگیهای آن

صاحبنظران و منتقدان ادبی جهان در مورد انواع شعر تقسیم بندی های گوناگونی را با توجه به موضوع آن ارایه نموده اند ، ولی بطور کلی شعر را به پنج نوع می توان تقسیم کرد : 1- شعر حماسی (Epic)، 2- شعر غنایی،(Lyric) ،3- شعر تمثیلی (Dramatic) ، 4- شعر حکمی یا پند و اندرز (Digatic) ، 5- شعر هزنلی (Satiric) .

1-1-تعریف حماسه

صاحبنظران و منتقدان ادبی جهان در مورد انواع شعر تقسیم بندی های گوناگونی را با توجه به موضوع آن ارایه نموده اند ، ولی بطور کلی شعر را به پنج نوع می توان تقسیم کرد : 1- شعر حماسی (Epic)، 2- شعر غنایی،(Lyric) ،3- شعر تمثیلی (Dramatic) ، 4- شعر حکمی یا پند و اندرز (Digatic) ، 5- شعر هزنلی (Satiric) .

آنان حماسه را نوعی از اشعار وصفی که مبتنی بر توصیف اعمال پهلوانی ، مردانگی ها ، افتخارات و بزرگی های قومی یا فردی باشد ، که شامل ظاهر مختلف زندگی یک قوم گردد تعریف کرده اند[1]

2-1-انواع حماسه

شعر حماسی را به دو دسته تقسیم می کنند : 1- منظومه های حماسی طبیعی و ملی که عبارتند از : نتایج افکار ، قرایح ، علایق و عواطف یک ملت که طی قرون و اعصار تنها برای بیان وجوه عظمت و نبوغ قوم بوجود آمده است ، که در آنها از پهلوانیها ، جنفشانیها و فداکاریها درجنگهای با دشمنان یاد شده است . که در عین حال مملو است از آثار تمدن و فرهنگ مردم یک کشور در دوره معین از ادوار زندگی آنها ، که معمولا آنها را دوره پهلوانی می نامند از نمونه های معروف اینگونه منظومه می توان به ایلیاد اودیسه ، رامایانا ، مهابارات هندوان ، بخش هایی از رشت ها و یادگار زریران، شاهنامه فردوسی و مانند اینها اشاره کرد[2] .

منشأ حماسه طبیعی و ملی داستانها و سرودهای شفاهی است که موضوعات رزمی فلسفی و غنایی را که در بر می گیرند که حاصل تفکرات و ذهنیتها و اساطیر یک قوم و ملت در طول زمان می باشد به عبارت روشنتر مولود ذوق های بی نام و نشان و نتیجه بدیهه سرایی در زمان وقوع رویدادها یا نزدیک به زمان  آنهاست ، این نیروها و داستانها جز سنت شفاهی هر فرهنگ بومی است.[3]

در شعر حماسی طبیعی شاعر فقط نقش بیان کننده و توضیح دهنده دارد ، او در اصل داستان هیچ تغییری نمیدهد بلکه می کوشد تا آنها را به گونه ای نقل نماید که در میان مخاطبانش تأثیر بگذارد. بنابراین شاعر در حماسه طبیعی راوی و نقال عملیات پهلوانان و سایر شخصیتهای داستان حماسی است . او هرگز بخود اجازه نمیدهد تا درباره گفتارها ، پندارها و کردارهای شخصیتهای داستان داوری کند تا چه رسد به اینکه در آنها به تحریف و دخل و تصرف بپردازد.

مسئله مهم دیگر در حماسه های طبیعی و ابتدایی ابهام در زمان و مکان است زیرا هر چه صراحت لازم و مکان بیشتر باشد صراحت و روشنی وقایع بیشتر است ، در نتیجه وقایع داستانی و اساطیر به تاریخ نزدیکتر می شوند و ارزش حماسی منظومه بیشتر از میان می رود[4].

لازم به یادآوری است که در برخی از موارد تحت تأثیر ساختارهای اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی جامعه و به دنبال ایجاد یک هویت ملی داستانها و اشعار حماسی و ابتدایی به دست شاعر یا شاعرانی توانا مدون منظم شده و به عنوان حماسه ملی نامیده می شود اما در میان بعضی از اقوام حماسهفقط بصورت داستان – سروده های شفاهی باقی می ماند ، و منظومه حماسی به مفهوم ملی بوجود نمی آید . مثلا در میان اعراب اشعار حماسی ( اشعار پهلوانی ) در ادبیات آنان به قطعات و قصایدی اطلاق می شود که بیشتر مبتنی بر ذکر مفاخر قبیله ، فرد ، ذکر شاعر از پهلوانیهای خود در میدان جنگ و فرار از مضایق و در افتادن در مهالک و چیره دستی در انتقام یا غارت و نهب است.[5]

علت این امر نیز ساختار جامعه اعراب بدوی بوده استکه زندیگ عشیره ای و قبیله ای داشتند ، آنان قبایل پراکنده ای بوند که یکدیگر را بیگانه می آوردند و بر یکدیگر مفاخرت می نمودند ، در نتیجه این قوم پیش از اسلام برای ایجاد ملیتی واحد نکوشیدند بنابراین حماسه ملی پدید نیاوردند.

منظومه های حماسی مصنوع :دراین نوع منظومه ها شاعر با داستانهای پهلوانی مدون و معینی سروکار ندارد. بلکه خود به ابداع و ابتکار می پردازد و داستانی را بوجود می آورد مانند بهشت گمشده و بهشت مردود میلتون.[6]

3-1- ویژگیهای کلی حماسه

1. در هر حماسه یک هیأت مرکزی پلهوانی ، و به تعبیر حماسه ملی ، یک جهان پهلوان حضور دارد ، که برآیند « نهاد پهلوانی » است ، و تا حد یک ابر مرد ارتقاء و تعالی می یابد. مانند رستم ف آشیل ، اولیس ، گیل گش و ....

2. در حماسه یک عنصر نیرومند ذهنی ، خواه آیینی و ماوراء طبیعی  و خواه اخلاقی و سیاسی ، و گاه نیز تاریخی ، به آرایش حماسی آن مفهوم ویژه ای می بخشد. چنانکه حماسه ملی ایران بر اساس عناصر ذهنی خود اعتقاد به نبرد دراز و واقعی میان هرمزد و اهریمن ، نیکی و بدی و ایران و توران را درزیر ساخت اصلی خود قرار داده است و در مجموع نیز به طرح پیشینه تاریخی قوم ایرانی پرداخته است .

3. در هر حماسه سفرهای مخاطره آمیزی روایت می شود که یا اساس حرکت و مبارزه قهرمانی است و یا انتظام بخش رویدادهای درونی آن ، و یا بخشی از حرکت رویدادها در زندگی قهرمانان یا قهرمان اصلی به آن وابسته است مانند هفت خوان رستم ، رفتن کاووس به مازندران و یا بازگشت پر مخاطره و همراه با درگیری و ستیزه و گرفتاری اودیسه به ایتاکی که اساس اودیسه هومر شده است .

4. در هر حماسه رویدادهای ناگوار و پر خطر و دلاورانه رزمی و عاشقانه ای روی می دهد که نمودگاه روحیه و کنش پهلوان است ، و بن مایه هایی را تشکیل میدهد که یکی از ویژگیهای اصلی حماسه بزرگ است ، و غالبا نیز رویدادها حول جنگی بزرگ و واحد روی می دهد که وجه مشخصه بسیاری از حماسه هاست افزون بر این وجوه مشترک که موضوعی و محتوایی است وجه اشتراکهای دیگری نیز وجود دارد.[7]

5. بطور کلی هر داستان حماسی قابل تفکیک به عناصر و اجزای مختلفی است از جمله گفتارها ، کردارها ، پندارها ، قهرمانان ، زمان ، مکان ، آرایه ها ، شیوه نقل شگردها و مناسبات اجزاء با یکدیگر و منطق حاکم بر مناسبات کردارهای قهرمان و همچنین هر یک از اجزاء بالا نیز به نوبه خود در چهره های گوناگونی ارایه می شوند مثلا گفتار یک داستان می تواند به گونه های گفت و شنود ( دیالوگ) سخن گفتن قهرمان باخویش (Monolog) ، پرسش و پاسخ ، مناظره ، رای زنی گروهی و گونه های احتمالی دیگر باشد . قهرمان داستاان را هم می توان از دیدگاههای مختلفی طبقه بندی کرد مانند : طبیعی یا ما بعد طبیعی یا به اعبار طبقات اجتماعی مانند شاهان و شاهزادگان ، پهلوانان ، موبدان ، دبیران و افراد عادی تقسیم کرد.[8]