پایگاه جهانی بلوچستان - Balochestan International Base (BIB):  نگاهی به سرزمین و فرهنگ مردم بلوچستان (قسمت اول)

نگاهی به سرزمین و فرهنگ مردم بلوچستان (قسمت
اول)
================================================================================
Admin Balochestan.com on 10 April, 2008 09:31:00
 
در سرزمین وسیع ایران ، با گونه های متفاوت آب
و هوایی – از کویرهای خشک در مرکز و جنوب غربی
با گرمای 50 درجه ، تا مناطق سرسبز و پر باران
شمالی ، و نواحی سرد و برفی غرب و شمال غربی –
حیات جامعه و تمدن ایرانی ، به گفته دکتر
اسلامی ندوشن ، از تناوب و ترکیب نعمت و عسرت
شکل گرفته است...
مرز جنوب شرقی ایران ، زیستگاه ایرانیان بلوچ
است ، منطقه کم نعمت ، غریب و دور افتاده که
داستان تاریخ مبارزه مردمانش با خست طبیعت و
چپاول بیگانگان ، بخشی از حماسه مردم ایران
زمین در مبارزه برای بقا را تشکیل می دهد .
حماسه ای که نسل ما و نسلهای بعد می بایستی به
بازشناسی آن بپردازند تا آموخته ها همچون
چراغی درخشان و مطمئن راههای آزمون شده ادامه
بقا در این سرزمین را بنمایاند.
الف- خصوصیات جغرافیایی – اقلیمی
ناحیه باستانی سیستان و بلوچستان که امروزه
آن را استانی درجنوب شرقی کشور می شناسیم ، با
دو کشور افغانستان و پاکستان همسایه است و
بنابراین سیستانیها و بلوچان جزو مرزداران
ایران به شمار می آیند.
بلوچستان با مساحت 155 هزار کیلومتر مربع
محدود است از شمال به سیستان و کرمان ، از مغرب
به بشاگرد ، از مشرق به خاک کلات و از جنوب به
دریای عمان .
بلوچستان به چهار بخش تقسیم می شود : بخشهای
سرحد ، سراوان ، بمپور و مکران .
سیستان ( نام بومی قدیم آن «زرنگ» ZARANKA ؛ پس از
هجوم سال 128ق.م سکاها ، سکستانه SAKASTÂNA ، سگستان
SAGESTÂN – سرزمین سکاها – خوانده شد . سجستان
مذکور در مآخذ اسلامی معرب همین نام است .
سیستان را، به مناسب جایگاهش در جنوب خراسان
نیمروز – سرزمینی جنوبی – هم می خوانده اند.
این نام در شاهنامه آمده است ) وسعتش 4400
کیلومتر مربع ( که 1400 کیلومتر مربع آن باتلاقی
است) ، سرزمینی پست واقع در بین کوههای مکران و
نجد هشتادان و کوههای افغانستان ، هیرمند
(هلمند) در خاک سیستان جاری است[1].
به لحاظ جغرافیای تاریخی بلوچستان شامل دو
بخش است : یکی ناحیه شمالی (سرحد) و دیگری ناحیه
جنوبی (مکران) .
سرحد ناحیه کوهستانی منطقه است. سرپرسی سایکس
درباره آن می گوید : سرحد واقع است در اراضی
بلند و مرتفع در نواحی میان کویته و کرمان و
تنها محلی است که هوای آن به نسبت خنک و معتدل
است و قنوات متعدد حوالی آن حاکی از وجود آب
فراوان است[2]. بخشهایی از مکران ، چون دشتیاری
، هیچان ، باهوکلات و ایرانشهر به روایتی در
زمینه قدیم اصل بلوچستان را تشکیل می داده اند
. مهمترین شهرهای بلوچستان عبارتند از :
زاهدان – مرکز استان – ایرانشهر ، خاش ،
سراوان ، نیکشهر و بندر چاه بهار .
نقاط مختلف بلوچستان به سبب مجاورت با دریا ،
نزدیکی به دشت لوت ، و نیز کوهستانی بودن
دارای گونه های متفاوت آب و هوایی است . در
کرانه های دریای عمان گرما شدت زیاد دارد و
وجود رطوبت بر ناسازگاری هوا می افزاید . در
جلگه های ایرانشهر ، بمپور ، بنت ، نیکشهر و
قصر قند هوا خشک و گرم است . در سرحد به علت
وجود ارتفاعات ، از جمله کوه تفتان ، هوا
معتدل است . در این منطقه و بویژه بر قلل کوهها
در برخی سنوات برف نیز می بارد[3].
به دلیل چنین وضع جغرافیایی است که بلوچستان
دو چهره دارد : یک چهره ویران و مخروبه و دیگر
چهره سرسبز و آبادان ، که تاریخ هم به آن گواهی
می دهد ، چنانکه افضل کرمانی ، می نویسد در جنب
تیز ولایت مکران است که معدن فانیذ (شکر) و قند
است از این دیار به جمله اقالیم کفر و اسلام
برند[4]. و نیز در منبعی دیگر ، درباره بمپور -
یکی از شهرهای مکران – آمده است . در بیابانی
ریگزار ، نزدیک دریا (هامون جازموریان) واقع
است . آبش از کاریزهاست ، باغها و نخلستان
دارد[5] .این در حالی است که پاتینجر اوضاع
بمپور را در سال 1810 چنین توصیف می کند . بمپور
بسیار کوچک و بد ساخته شده است. روزگاری
دیواری گلی و کوتاه آن را محصور می نمود، اما
در حال حاضر همه آنها در شرف اضمحلال است ، چون
درخت و نخلستانی وجود ندارد[6]. گزارش پاتینجر
حکایت از سالیان دراز خرابی و خشکی بلوچستان
دارد.
علاوه بر دو چهرگی تاریخی – روزگاری آباد و
زمانی ویران – دو چهرگی طبیعی و اقلیمی هم
دامنگیر بلوچستان است . بخشهایی خشک و بی آب و
علف ؛ اما با وجود این در دوره هایی که وضع
مساعد باشد و طبیعت یاری کند ، در همین سرزمین
نیز انواع مرکبات و میوه های گرمسیری ، مانند :
موز ، انبه ، زیتون ، خرما ، پنبه ، ذرت ، برنج
و گندم به عمل می آید و در برخی مناطق ، چون
دشتیاری ، به گفته مردم : در سالهایی که آسمان
بر سر مهر باشد و باران بزند ، یک تخم صد تخم
محصول به دست می آید . همچنین مراتع وسیعی در
ناحیه سرحد (خاش) ، دشتیاری ، سنگان و قصر قند
وجود دارد که موقعیت مناسبی برای پرورش دام
فراهم می آورد و به همین سبب دامداری در این
مناطق رونق دارد. دراین منطقه همچنین گیاهان
صحرایی مختلف و متنوعی می رویند که سالها
استفاده طبی و خوراکی دارند[7].
ب- تاریخ
نگارش تاریخ سرزمینی وسیع ، با طایفه ها و
تیره های گوناگونی و پراکنده ، پیوسته از دو
عامل اساسی تاریخ ساز : وحدت و قدرت – که با هم
رابطه ای ناگسستنی دارند – محروم بوده اند ،
کار آسانی نیست ، تاریخ چنین سرزمینها معمولا
به آمیخته ای از مهر و کین تبدیل می شود ، مهر و
کینی که روایتهای تاریخی را از داوریهای
مغرضانه و کینه توزانه و یا افسانه پردازی و
حماسه سرایی انباشته می سازد و واقعیات و
رخدادها را در هاله ای از ابهام فرو می برد . به
همین سبب تاریخ بلوچستان ، در قیاس با تاریخ
دیگر اقوام این مرز و بوم ، دارای غرابت و غموض
بیشتری است[8]. در نتیجه پژوهشگرانی که با
شناخت ناقص ، بدون در نظر گرفتن کهنسالی
سرزمین ، طبیعت غریب ( گاه بخشنده و گاه خسیس )
، سختکوشی ، صبر ، و سازگاری مردمی با فرهنگ
گسترده و غنی ، ... به اظهار نظر درباره بلوچ و
بلوچستان پرداخته اند و اغلب عقب ماندگی و
خشکی منطقه و خست طبیعت افق دیدشان را محدود
کرده است ، با پیچیدگی افزونتری رو به رو شده
اند. اینان اکثرا بر قامت بلوچان تنپوشی از
اتهامات رنگ وارنگ بافته و آن را به
غارتگریهای گاه و بیگاه این مردم آراسته اند .
چنین روایات ناشیانه و خام ، جملگی دراصل از
عدم درک کامل و شناخت دقیق این گروه افراد
نشأت می گیرد ، آنان که نه بدرستی از مشکلات
تاریخی و طبیعی منطقه آگاه بوده اند ، نه به
صورتی عمیق به مسایل جامعه شناختی و فرهنگ
شناختی مردم بلوچ وقوف داشته اند. در مورد
ویژگیهای اخلاقی قوم بلوچ ، قول سرپرستی
سایکس ( طرفه آنکه نگاه منصفانه ای به این مردم
نداشته است) کفایت می کند ، وی می نویسد ،
بلوچها کاملا صحیح العمل و درست کارند و اگر
یک شیء قیمتی یا سند و نوشته ای به آنها
بسپارید ، ابدا خیانت نمی کنند و در نگهداری
آن از جان خود دریغ نخواهند کرد[9].
دیرینگی و قدمت بلوچستان به هزاره های قبل از
میلاد مسیح بر می گردد ، در «ریگ ودا» از مردمی
یاد می شود که در عصر مفرغ در بخشهای شمالی
بلوچستان زندگی می کردند و دارای تمدن بوده
اند[10].
بر اساس کتیبه زرتشت در نقش رستم فارس ، مکران
، یا مکا ازجمله سی و سه شهر – ایالت –
ایرانشهر (کشور ایران )  به روزگار شاپور دوم
در سده سوم میلادی به شمار می رفته که میان
کرمان ، تورستان ، سکستان و هند قرار داشته
است[11].
هرودوت ساتراپی های دوران هخامنشیان رابیست
ساتراپی ذکر کرده و «گدروسیا یا جردوسیا» را
درشمار آنها دانسته است . در دوره قبل از اسلام
، همواره یکی از شاهزادگان ساسانی بر این
ایالت حکمرانی می کرد و ملوک مکران یکی از
متحدان حکومتی پارس محسوب می شدند. چه طبری می
نویسد: هنگامی که اردشیر در شهر گور فیروز
آباد بر تخت نشست ، ملوک طوایف هر چه گرداگرد
او بودند ، چون ملک کوشان و ملک گوران و ملک
مکران همه به اطاعت وی آمدند[12].
سایکس می نویسد : از اصل و نسب بلوچ اطلاع
صحیحی در دست نیست ، ... ولی پروفسور رالینسون
می گوید ، بلوچ مفرس بلوس است که پادشاه بابل
بوده ، با نمرود و پسر کوش که در کتاب مقدس ذکر
شده ، منطبق می گردد. بلوس و کوچ به مرور ایام
تبدیل به کوچ و بلوچ شدند ... بلوچستان را در
زمان ساسانیان کوسون می گفتند که آن هم یحتمل
مشتق از کوش بوده است . فردوسی در شاهنامه می
نویسد که بلوچها در زمان انوشیروان سرزمین
گیلان را ویران و تباه ساختند[13].
ارزیابی سایکس و ادله و روایات تاریخی که وی
درباره بلوچها بر می شمرد ، حکایت از آمیختگی
تاریخ بلوچستان با مهاجرتهای متعدد دارد. به
طوری که هم شناخت ساکنان اصلی بلوچستان را
مشکل می کند و هم چهره خاص تاریخی به این
سرزمین
می بخشد . این مهاجرتها اشکال گوناگونی داشته
است ، گاه یاغیان و متمردان شکست خورده در
جستجوی مأمن و پناهگاه به این سرزمین دور دست
پناه آورده اند و یا به اجبار به منطقه رانده
شده اند. بلوچستان به علت دوری و نیز شرایط
اقلیمی سخت مأوا و مأمن یاغیان و متمردان به
شمار می آمد و هم از این رو بود که قوم
ازارقه[14] در اثر فشار امویان و عباسیان به این
ناحیه گریختند . یکی از سواران عرب در وصف
بلوچستان می گوید : در آنجا (مکران) آب اندک فرو
ریزد ، میوه ها بر درختان بلند آویزد... اگر
سپاهی اندک بدانجای رود ، ره نیستی گیرد چو
بسیار شود از گرسنگی بمیرد[15]. مهاجرت بلوچان
نیز به این منطقه تحت چنین شرایطی صورت گرفته
است . در دایره المعارف اسلامی[16] آمده است
مقارن حمله سلجوقیان ، به کرمان ، بلوچان از
کرمان به مکران مهاجرت دارند. چه زمانی که
مسلمانان در زمان خلافت عمر کرمان را فتح
کردند ، در کوههای کرمان به چادر نشینان Koc یا
Baloc (کوچ یا بلوچ) برخوردند .
در همین ایام در مکران جت ها (Djats) و یا زت ها
(Zutt) ساکن بودند ، جایی که هنوز پای اعراب
بدانجا نرسیده بود . بلوچها پس از آن که در
جنگی سخت از مسعود پسر محمود غزنوی شکست
خوردند به مکران پناه آوردند. در عهد صفویه ،
شاه عباس عده ای از عشایر غرب ایران (کردها) را
به بلوچستان تبعید کرد ، و نادرشاه افشار برخی
از طوایف افغان را به این منطقه کوچاند[17].
از بلوچستان نیز ، به دلایل مختلف مهاجرتهای
فراوان صورت گرفته است . برای مثال تهاجم
مغولان ، کوچ جمعی بزرگ طوایف بلوچ ، به رهبری
میرچاکر رند، به سوی منطقه سند را موجب شد[18]
.طبیعی است که این نوع رفت و آمدهای اجباری ،
جز رواج زندگی خانه به دوشی ، تبعات مخرب
دیگری نیز در بر داشته است . یکی از نتایج آن
کثرت و تعدد طایفگی بود که یگانگی و وحدت
منطقه را به ایده آلی دور دست بدل می ساخت و
باعث می شد که به گاه نبود تمرکز قدرت بر کشور
، بلوچستان درگیر کشمکشها و رقابتهای فامیلی
و طایفه ای گردد.
تاریخ بلوچستان با تاریخ ایران پیوسته است ،
به همین سبب تحت تأثیر نظم و یا هرج ومرج مرکزی
قرار داشته است. آنگاه که دولت مرکزی مقتدری
می توانست همه کشور را تحت حاکمیتی واحد
دربرآورد، ساکنان این سرزمین هم به اطاعت
گردن می نهادند و در صف سپاهیان کشور برای جنگ
با دشمنان خارجی قرار می گرفتند. چنانکه
فردوسی در شاهنامه سروده است :
سپاهی بیامد ز هر کشوری
ز گیلان و از دیلمان لشکری
ز کوه بلوچ و ز دست سروچ
گرازان برفتند گردان کوچ
در عهد سلاجقه نیز که امنیت نسبی در کشور
برقرار شد و تجارت رونق گرفت ، بلوچستان به
لحاظ قرار گرفتن بر سر راه تجارت ، رونق و
آبادانی را تجربه کرد. در این دوره ، طغرل نوه
ملکشاه سلجوقی بر کرمان حکومت می کرد و مکران
را نیز تحت حاکمیت خود داشت . طغرل در مکران
آبادانی بسیار کرد ، از جمله در روزگار او در
این منطقه پرورش کرم ابریشم رونق و رواج یافت
که به حدی که درآمد خزانه او از ابریشم مکران
سالانه به سی هزار دینار می رسید . همچنین بندر
تیز در روزگار او به بندرگاهی فعال تبدیل شد ،
به طوری که گمرگخانه این بندر را درسال به
پانزده هزار دینار اجاره می دادند[19].
اما به این وضع ، کشمکش شاهزادگان سلجوقی
پایان داد و سپس یورش و قتل و عام مغولان به
کلی منطقه را ویران کرد. خاطره غارت مغول در
حافظه تاریخی بلوچ تأثیر تلخ و عمیقی بر جای
گذاشته است . «چنانکه بر بسیاری از سنگهای
کوهها این نصیحت عبرت آمیز تکرار شده است که
ما قومی زحکتکش بودیم ، به خاطر هجوم مغول و
ملخ ، ترک بلاد کردیم ، به کوه پناهنده شدیم ،
اگر میخواهید بلایی که بر سر ما نازل شد ، بر
سر شما فرود نیاید ، تا می توانید نخل و درختان
ریشه دار بکارید، زنهار ، بذر نپاشید . زمینها
را شخم نزنید[20].»
صفویان نیز برای تحت حاکمیت قرار درآوردن
بلوچستان اهتمام کردند. چه در این دوره حاکم
مکران ملک شمس الدین – از اولاد صفاریه
سیستان – با اتکا به وحدت بلوچان، رأیت خود
مختاری برافراشته بود . وزیری می نویسد که در
سنه یک هزار و بیست و دو ، گنجعلی خان با سپاه
کرمانی به عزم تسخیر بلوچستان از راه جیرفت
متوجه آن نواحی گردید و ملک شمس الدین در
دالملکش قلعه بن فهل – که این زمان بمپور
گویند – خبر حمله را استماع کرد و از همه
مکران لشکر بخواست و مهیای قتال گردید[21].
گنجعلی خان توانست ملک شمس الدین را شکست
دهد، اما کوشش او با موفقیت کامل قرین نشد.
صفویه در این خطه بیشتر به ضرب شمشیر متکی
بودند و ظلم و جور حاکم محلی آنها در مالیات
ستانی و به واقع باج خواهی زیاده از حد که خارج
از توان مردمان فقیر منطقه بود، هر آینه موجبی
برای طغیان و شورش به دست می داد.
اما نادر ، برخلاف انتظار ، سیاستی ملایمتر
از صفویان در منطقه اتخاذ کرد؛ بلوچان متمرد و
قدرت طلب را گوشمال داد ، ولی به پاس خدمات آن
گروه که هنگام لشکر کشی به هند به کمکش شتافته
بودند ، زمینهای منطقه را به سرکردگان بلوچ از
جمله ناصر خان براهویی بخشید و اداره
بلوچستان را به آنان واگذار کرد[22].
هرج و مرجی که پس از مرگ نادر در سراسر کشور و
بویژه در مرزها حاکم شد، در دوران زندیه و
قاجاریه هم کمابیش ادامه پیدا کرد.
دوره قاجار مصادف با نفوذ و دخالت دولتهای
روس و انگلیس در ایران است. در این زمان، به
این دلیل ضعف شاهان قاجار ، بلوچستان دوره بس
غم انگیز و اسفناکی را از سر گذراند.
سیستان و بلوچستان به سبب همسایگی با
هندوستان،  معبر و گذرگاه انگلیسی ها به شمار
می رفت ، بنابراین اغتشاش و نا امنی در این خطه
، از سوی انگلیسی ها تحمل نمی شد و خطری عمده
برای محفوظ ماندن هندوستان به حساب می آمد.
انگلیسی ها برای حفظ مرزهای هندوستان ، کشیدن
سیم تلگراف را بهانه قرار دادند و از جنوب ؛ از
سواحل مکران – بندر جاسک ، گوادر و چاه بهار –
وارد خاک بلوچستان شدند. شورشهایی که به نظر
می رسد از جانب خود انگلیسی ها تدارک دیده شده
بود ، زمینه لازم برای استخدام نیروی مزدور
نگهبان سیمهای تلگراف را فراهم کرد. حمایت و
پشتیبانی از ادعای استقلال خان کلات ، با
طرحریزی شورشهایی در خاک بلوچستان ، در سال 1257
دولت مرکزی را به گسیل نیرو به فرماندهی حبیب
الله خان شاهسون برای سرکوب بلوچان واداشت،
به قول نویسنده روضه الصفا وی تطاولی عظیم و
چپاولی خطیر در بمپور ظاهر ساخته ، رعایا از
وی ( حبیب ا... خان شاهسون امیر توپخانه ) خایف و
ملولند[23].
در این دوره کلات – از مراکز سکنای طایفه
براهویی (Brahoi) – توسط انگلیسی ها از ایران جدا
شد . ضعف و فتور قاجاریه سبب شد تا بخش دالپور
بلوچستان نیز که ساکنان شیعی مذهب ، فارسی
زبان و وفادار به دولت ایران داشت ، از دست
برود . بدین ترتیب قرارداد 1907 بلوچستان را
جزیی از منطقه نفوذ انگلیس قرار داد و سرنوشت
این خطه به دست انگلیسی ها و خوانین و سرداران
محلی افتاد که برخی از آنها ضابط وناظم و در
واقع مواجب بگیر انگلیسی ها بودند. سراسر این
دوره با کشمکش میان خوانین و سرداران و نیز
درگیری با نیروی انگلیس سپری شد.
برای پادشاهان قاجار ، گویی بلوچستان به دلیل
دور افتادگی و فقر چندان اهمیتی نداشت. چنانکه
گلداسمیت در سفر تحقیقی – جاسوسی خود دریافت :
فقط به هنگام وصول مالیات ، مملکت بلوچستان
مال ایران است.[24]او به این حقیقت تلخ اشاره
دارد که برای حکومت ایران دغدغه ای جز مالیات
ستانی و باجگیری شناخته نیست. به دلیل بی خبری
و ندانمکاری حاکمان قاجار ، گلداسمیت توانست
قرارداد نصب خطوط تلگراف میان ایران و انگلیس
را منعقد کند. قراردادی که به نظرخود وی ، سه
فصل اولش ، به منزله نوک تیز گوه چوب شکاف بود
که برای ترکاندن تنه بزرگ و محکم ایالت
بلوچستان به کار آمد[25].
رضا شاه سیاست دوجانبه ای در این منطقه در پیش
گرفت . او از یک طرف به سرکوب بلوچان پرداخت و
برخی سرکردگان آنها را به فارس تبعید کرد. و از
طرف دیگر با تحبیب برخی از بزرگان و سران
طوایف ، به آرام کردن منطقه توفیق یافت . اما
اعدام سردار دوست محمد خان بارکزایی (BÂRAKZÂI) ،
منطقه را به آشوب کشاند و برخی از طوایف از بیم
جان به پاکستان مهاجرت کردند و گروهی دیگر به
تبعیدگاه فرستاده شدند. اما به هر حال رضا شاه
توانست با اعمال فشار و سرکوب امنیت را بر
منطقه حاکم کند. از سوی رضا شاه سرتیپ ، البرز
فرماندهی تیپ خاش را عهده دارد شد،  دستور
داشت به گوشمالی و سرکوب متمردان بپردازد . پس
جنگ خونینی به راه انداخت ، اما در عین حال
مأمور بود تا برای تحبیب قلوب و پایبند کردن
بلوچها به سرزمین خود ، به هر بلوچی که خانه ای
بسازد (خشت و گلی روی هم بگذارد)، یا بذری
بپاشد و قناتی آباد کند ، جایزه بدهد . به این
ترتیب از همان سالها کشت و کار آغاز شد و رونق
یافت . شهنوازیها ، گمشادزهی ها و ریگی ها هم
به صرافت افتادند زراعت کنند ، خانه بسازند و
کولبارهای سفر را برای همیشه از دوش بردارند و
بر زمین بگذارند[26].
رسم دیرین جمع آوری مالیات و خراج توسط امرای
محلی ، که همواره موجبی برای کشت و کشتار
بلوچان متمرد بود ، از هنگام آمدن قشون به
بلوچستان منسوخ شد ، بنابراین برای بلوچان
نیز داشتن تفنگ و تفنگچی علت وجودی خود را از
دست داد و امنیت و آرامش در سراسر منطقه پا
گرفت.
-------------------------
[1]  دایره المعارف مصاحب ، جلد اول ( الف – سین
) ، ذیل مدخل سیستان ( با تلخیص ) .
[2]  سرپرستی سایکس ، ده هزار مایل در ایران ،
ترجمه حسین سعادت نوری ، تهران ، لوحه ، 1363 ، ص
163.
[3]  امان ا... جهانبانی ، سرگذشت بلوچستان و
مرزهای آن ، تهران ، بی نا ، 1338 ، صص 118 و 119
[4]  افضل الدین کرمانی ، ابواحمد بن حامد ، عقد
العلی للموقف الاعلی ، به اهتمام علی محمد
عامری ، تهران ، بی نا ، 1311، صص 103 و 104
[5]  مقدسی ، بشاره ، احسن العالیم فی معرفه
الاقالیم ، تهران ، چاپ دخویه ، لیدن 1906 ، ص 690 .
[6]  سفرنامه پاتینجر ، ترجمه دکتر شاپور
گودرزی ، تهران ، کتابفروشی دهخدا ، بی تا ، ص .
198 و 190
[7]  محمود زند مقدم ، حکایت بلوچ (ج.1) ، چاپ
کارون ، 1370 .
[8]  از گفته های آقای محمود زنده مقدم ، در
مصاحبه با نگارنده ، تابستان 1375 .
[9]  سایکس ، پیشین ، ص 168.
[10]  ودا (VEDä) مجموعه کهنترین نوشته های مقدس
مذهب هندویی یا برهمنی است . افکار اصلی این
مذهب را آریاییهایی که در 1500 ق.م شمال غربی
هندوستان را گشودند – و احتمالا تمدن دره سند
را نابود کردند – به هندوستان آوردند. (RIG-VEDÂ)
یا وادی سرودها ، یکی از وداهای چهار گانه است
و هزار سرود را در بر می گیرد . تفسیرهای فلسفی
وداها به اوپانیشادها معروف است.
[11]  ولادمیر لوکوئین ، تمدن ایران ساسانی ،
ترجمه عنایت ا... رضا ، چاپ دوازدهم ، تهران ،
انتشارات علمی وفرهنگی ، 1365 ف ص 214.
[12]  ابوعلی بلعمی ، تکلمه و ترجمه تاریخ طبری
، تصحیح ملک الشعرای بهار و محمد پروین
گنابادی ، چاپ دوم ، تهران ، زوار ، 1353.
[13]  سایکس ، پیشین ، ص 8 و 127.
[14]  ازارقه بازماندگان خوارج بودند که از
عراق به فارس آمده و از آنجا به تخت فشار به
سیستان و مکران و خراسان رانده شدند، برای
اطلاعات بیشتر نگاه کنید به باسورث پیشین