تاريخ فرش دستباف

اينكه اولين فرش بافته شده بصورت تار و پود به كدام سرزمين تعلق دارد و آيا ايرانيان يا چينيان خالق اين هنرند يا ساير اقوام؟ به درستي معلوم نيست اما فرش «پازيريك» كه قديمي‌ترين دستباف بشري است كه تاكنون كشف گرديده و موجود است تا اندازه‌اي به اين سؤال پاسخ مي‌دهد اخيراً در ناحيه سن‌يانگ چين از مقبره‌اي قديمي، فرش چند صد ساله‌اي كشف شده كه نقش آن شباهت‌هايي به فرش‌هاي ايران دارد. با كشفيات مذكور و ساير آثار مي‌توان مركز عمده فرش قديم جهان را از ايران، آسياي صغير، تركستان، چين، هندوستان، مناطقي از شرق اروپا، شمال افريقا و … است.

 

فرش ايران داراي تاريخ بسيار طولاني است در ايران از ديرباز، بافتن متداول بوده است. پروفسور رودنكو كاشف فرش پازيريك معتقد است: «قالي مذكور كار مردم ماد يا پارس و پارت (خراسان) بزرگ است».

توجه به نقشهاي مشابه و همزمان اين فرش در ستونهاي تخت جمشيد نيز اين نظريه را تأئيد مي‌نمايد. منابع يوناني از قالي‌هاي زربفت ايران ياد كرده‌اند. فرش بهارستان يا فرش |(بهار خسرو) نمونه‌اي از شاهكارهاي هنر فرش ايران در گذشته است.

 

قالي سيستان

زيراندازهاي سيستاني را بايد به سه نوع تقسيم كرد (از لحاظ مبناي تاريخي):

الف: نوع تاريخي يا كهن، كه تا آغاز قرن چهاردهم.

هجري (بيستم ميلادي) بافته شده است.

ب: نوع ميانه، كه از حدود اواخر قرن سيزدهم هجري (نوزدهم ميلادي) بافته شده و هنوز هم بافته مي‌شود.

ج: نوع نو، كه هم اكنون بافته مي‌شود.

 

رنگ‌هاي قالي سيستان:

سكاها به رنگ سرمه‌اي و فيروزه‌اي علاقه شديدي داشتند. در سيستان امروز هم قالي‌هايي بافته مي‌شود كه نقشه آن اصيل و ويژه همين منطقه است و زمينه آنها سرمه‌اي است. در قالي پازيريك دومين رنگ غالب بعد از آبي، فيروزه‌اي است.

روي نمونه‌هاي چند قالي قديم سيستاني كه باقي مانده رنگ زرد نسبتاً ايجي است كه يادآور شكوه گندمزاران وسيع و پربار سيستان كهن است كه امروزه هم بخشي از آن باقي است.

سومين رنگ رايج در قالي پازيريك زرد است. ديگر رنگ مورد علاقه سكاها سرخ است و در قالي سيستاني مثل قالي‌هاي بسياري از نواحي ديگر ايران، رايج است.

 

نقشه‌هاي قالي سيستان:

قالي اصيل و كهن سيستان داراي نقشه مشخصي نيست و اين البته در قالي ايراني ظاهراً چيز بعيدي است. قالي ايراني اگرچه نقشه‌هاي معيني دارد بسيار متنوع است. نقش‌هايي است كه صرفاً در متن ديده مي‌شود و آنها را هرگز نمي‌توان در حاشيه ديد مثل لچك، ترنج و … قالي كهن سيستان برخلاف اين است. متن اين قالي با همان نقوشي پرشده است كه عيناً در حاشيه است.

در فرش پازيريك تفاوتي بين نقشهاي متن و حاشيه نيست. گلهاي درون متن همه تكرار يك نقش هستند كه ممكن است عيناً در حاشيه نيز قرار گيرد. نقشهاي حاشيه نيز تكراري هستند و قرار گرفتنشان در متن چندان بعيد نيست و اينجاست كه مي‌توان گفت تنها يادگار اصيل فرش پازيريك را مي‌توان در بافته‌هاي قديم سيستان يافت.

 

قالي سيستاني كهن داراي مشخصه‌هاي عمومي زير است:

1) تار و پود: صرفاً پشم، تار، پشم سفيد و كمتر قهوه‌اي و شتري، پودپشم رنگ شده گاه خودرنگ (قهوه‌اي، شتري، خاكستري و حنايي).

2) گره: سكايي (تركي يا متقارن)

3) نوع رنگ: گياهي و تقريباً پيرو الگوي عمومي رنگهاي گياهي ايران.

4) نقشه كه بر دو دسته است:

دسته اول: نقشه‌هاي سنتي شامل: خشتي، دو خشته، سه خشته، خشته‌خشته (ترنج ترنج).

كجاوه‌اي، گلداني، درختي.

دسته دوم: نقشه‌هايي كه رواج آنها در دوره‌اي ميانه نشان از سابقه آنها دارد مانند جنگلي، گل قنداني، چپات اشتر، مددخاني، قاب‌قابي.

سيستانيان به گليمك پهن علاقه زيادي دارند. گليمك به بخش بي‌پرز قالي (اغلب در دو سر قالي) كه معمولاً گليم باف (در سيستان) و يا ساده باف ناميده مي‌شود، اطلاق مي‌گردد.

سيستانيان فراوان گليم مي‌بافتند. البته از آنجا كه در قرن ما گليم خواستار چنداني نداشته و از ارزش افتاده است، امروزه در سيستان منسوخ شده است.

گليمك پهن باعث نگهداري و استحكام بيشتر قالي هم مي‌شد و اين نشانه از تجربه طولاني سيستانيان در توليد قالي دارد. ديگر پديده‌ي قابل توجه در قالي كهن سيستان، تار (چله)هاي عاجي است. اين نيز خود نشانه‌ي يك تجربه‌ي طولاني است كه قومي براي تارفرش خود از يك رنگ مشخص كهع در عين حال زيباترين و فراوان‌ترين انواع پشم بومي است، استفاده كند.

اين كار علاوه بر اين كه به قالي سيستان مشخصه‌اي زيبا مي‌بخشيد، باعص صرفه‌جويي هم بود زيرا ديگر احتياجي به رنگ گردن پشم نبود و در عين حال نقش يك شناسنامه را داشت. ديگر ويژگي، تمايل يكنواخت گره‌هاي قالي سيستان به چپ است.

 

قالي سيستان ميانه:

حد فاصل نوع كهن و نوع جديد يا نو است كه داراي ويژگيهاي زير مي‌باشد:

تار: پشم با رنگ طبيعي، بيشتر سفيد و گاهي شتري، خاكستري يا فلفلي.

پود: پشم رنگي نازك و كلفت (دو پرده) به ندرت نخ.

پرز: پشم.

رنگ: گياهي به ندرت شيميايي.

اندازه: حداكثر 500*145.

نوع گره: فارسي، به ندرت سكايي (تركي).

نوع پشم: بسيار خوب از پشم گوسفندان محلي.

تعداد گره: حداكثر 2000 در دسي‌متر مربع و به ندرت بالاتر از اين ميزان.

گليمك: اغلب رنگي و پهن، و به ندرت باريك و گاه پهن و داراي نقش و زنجيره‌ي درشت كه تا 20 سانتي‌متري مي‌رسد.

لوار: اغلب پشم، به ندرت موي بز.

نقشه: حدفاصل نقشه‌هاي كهن و نو است.

در اين مرحله متن از حاشيه مشخص مي‌شود و نقشه و نقشه‌هاي متن و حاشيه برخلاف دوره كهن يكي نيست و تفاوت آشكار دارد و با الگوهاي قالي‌هاي دوره‌ي اسلامي ايران نطبيق مي‌كند. اين نقشه‌ها عبارتند از:

ترنج ترنج، سه ترنج (سه خشته)، سه ترنج، نيم ترنج.

دو ترنج(دوخشته)، سه ترنج تودرتو، انواع نقشهاي تكراري مثل: گلداني و قاب قابي (خانه خانه)، صورت بافي، جنگلي، لچك‌دار يا لچك ترنج، درختي، جانمازي، بازوبند، گل قنداني، ده مرده، سيه كار، گل نوروزي و شكارگاه.

 

قالي سيستاني نو

اين قالي هم اكنون در اكثر روستاهاي سيستان تقريباً پانصد روستا از هشتصد روستا بافته مي‌شود، اما به شدت در حال تزلزل است. مهمترين و شايد تنها عامل اقتصادي است. اين دسته از قالي‌ها نقشه‌هاي كهن را كاملاً فراموش كرده‌اند.

ديگر ويژگيهاي قالي سيستاني نو عبارت است از:

تار: پشم، نخ

پود: پشم، نخ (دو پوده)

پرز: پشم محلي، پشم كارخانه‌هاي خراسان.

رنگ: شيميايي

نوع پشم محلي، بسيار خوب

نوع پشم خراساني، متوسط، بد

اندازه: حداكثر: (400 * 135)

نوع گره: فارسي

تعداد گره: حداكثر 2000 در دسي‌متر مربع

گليمك: باريك به ندرت رنگي

نوار: موي بز

 

قالي امروز سيستان:

مواد اوليه: فرش سيستان اكنوه داراي سه نوع ماده اوليه است.

الف) پشم كه خود دو گونه است:

1) پشم محلي گرفته از گوسفندان مشهور كه اغلب پشم سفيد و خوش جنسي دارد.

2) پشم بازاري كه اغلب محصول خراسان است و از بازار مي‌خرند. جنس آن قابل مقايسه با پشم محلي نيست. قالي با اين نوع پشم نيمي تمام پشم و نيمي با چله (شت) نخي بافته مي‌شود. عمر فرشي كه با چنين پشمي بافته شود يك سوم فرشي است كه با پشم بومي بافته شده باشد.

ب) نخ:

محصول كارخانه‌هاي رسيندگي است و از مشهد به سيستان آورده مي‌شود.

ج) مو:

در بازار زابل براي هر قالي در حدود نيم كيلو موي بز ريسيده فروخته مي‌شود.

در قالي سيستان پود نخي در حال رواج است.

 

رنگرزي:

تا سال 35-1330 رنگها به صورت گياهي بوده ولي از سال 1345 به بعد از رنگ شيميايي براي رنگرزي استفاده مي‌كنند. در رنگرزي سنتي از چغك، گل گز، ناش (پوست انار) برگ تاك، پوست كالك، كونكار، رعفران، مشلگ (ميوه چغك|)، نيل، پلمك، زمي مشكك، رودنگ (روناس) و به عنوان دندانه از زاك (زاج سفيد) و شار (زاج سياه، اكسيدآهن) استفاده مي‌شد. احتمالاً در قديم از پوست گردو و زردچوبه هم استفاده مي‌شده است.

 

روش رنگرزي قديم (سنتي):

سنگ ترش را درون ديگ‌هاي بزرگ مي‌ريختند و بعد نخها را داخل ديگ مي‌ريختند و از شار (زاج سياه، اكسيدآهن) به عنوان دندانه براي ثبات رنگ استفاده مي‌گردند. البته از شار به مقدار خيلي كم استفاده مي‌كردند چون اگر براي زمان زيادي روي پشم بماند نسوج پشم را مي‌سوزاند.

 

روش رنگرزي شيميايي:

صرفاً از رنگ‌هاي شيميايي و نيل توليد هندوستان يا آلمان استفاده مي‌شود و رنگرز طبق فرمولي كه ياد گرفته نخها را همراه با رنگ‌هاي شيميايي (مثل آليزارين) در خِم يعني خم رنگرزي مي‌ريزد تا بجوشد و رنگ جذب نخ شود پس از آن نخ‌ها را آويزان كرده تا آب آن بريزد و خشك شود.

 

الگوي توليد:

در سيستان دو الگوي مشخص توليد وجود دارد:

1) در كارگاههاي قالي‌بافي دولتي و شركت‌هاي خصوصي.

2) در خانه‌هاي روستايي.

نظام اول سرمايه‌گذاري شركت‌هاي دولتي يا خصوصي است هر يك كارگاه يا كارگاههايي دارند و از تهران هدايت مي‌شوند. مواد اوليه از تهران يا حتي خارج تهيه و به كارگاه فرستاده مي‌شود. نقشه معمولاً كاشان و بندرت اصفهان يا مشهد و يا جاي ديگري است. تمام توليد به تهران فرستاده مي‌شود كارگران از بيمه و هرگونه خدمات ديگر بي‌بهره‌اند.

در خانه‌هاي روستايي مواد اوليه را با خود دارند از بازار مي‌خرند. اگر خود داشته باشند پشم را مي‌ريسند و بهرنگرزان شهري مي‌دهند. آنگاه يك، دو و حداكثر سه زن يك قالي را كه حداكثر پنج متر مساحت دارد، مي‌بافند. اگر خود نداشته باشند از بازار مي‌خرند. قالي روستايي، از بر، (بدون داشتن نقشه) و با نقشه‌هاي درشت و آسان بافته مي‌ش

 

افزودن به: del.icio.us | Digg